Wat maakt dat het soms zo moeilijk is om informatiegedrag van je collega’s of medewerkers te veranderen? Om menselijk gedrag te veranderen, moet je het eerst begrijpen, zo stelden keynote sprekers prof. dr. Rick van Baaren en Stijn de Vries (Behaviour Change Group) tijdens de presentatie van het rijksbrede gedragsonderzoek naar informatiehuishouding op 26 oktober 2026. Ze namen de aanwezigen mee in een kijk naar gedrag door de lens van het ACDR-model en gaven inzicht in zowel blokkades als sleutels tot gewenst gedrag.  

Het door Behaviour Change Group ontwikkelde ACDR-model is een praktisch raamwerk om menselijk gedrag te begrijpen, analyseren en te veranderen. De vier letters van het model gaan over:  

  • Architecture (Architectuur) 

  • Competence (Competenties) 

  • Drivers (Drijfveren) 

  • Resistances (Weerstanden) 

Om tot verandering te komen heb je alle vier de elementen nodig. Het is daarom belangrijk je niet blind te staren op één element.  

Architecture

Architecture gaat over de fysieke, digitale, sociale en formele omgeving. Concreet gaat het bijvoorbeeld over standaardinstellingen in systemen of prikkels in de ruimte. Een voorbeeld uit de praktijk is het keuzeproces rondom de registratie van orgaan- en weefseldonatie. Vroeger moest je je aanmelden als donor. Nu is het proces zo geregeld dat als je niks doet, je automatisch staat geregistreerd met’ geen bezwaar tegen donatie’. Sinds deze wijziging is het aantal mensen dat geregistreerd staat als orgaan- en weefseldonor gestegen.  

Het is dus belangrijk te kijken hoe het proces eruit ziet en welke keuze je faciliteert of juist lastig maakt. Kortom: hoe makkelijk is het eigenlijk voor je collega’s of medewerkers om het gewenste gedrag te vertonen? 

Competence

Competence gaat over de kennis, vaardigheden en het zelfvertrouwen (zelfeffectiviteit) die iemand nodig heeft om gedrag uit te voeren. Het vertrouwen in het eigen kunnen is vooral belangrijk. Geloof je bijvoorbeeld dat het gaat lukken om te stoppen met roken, of heb je er bij voorbaat weinig vertrouwen in? Competence gaat ook over weten welke stappen je moet zetten om te veranderen. Het belang van competence blijkt bijvoorbeeld uit het feit dat hoe meer mensen onderschatten hoeveel suiker in producten zit, hoe zwaarder hun kinderen zijn.  

Een praktijkvoorbeeld is de campagne ‘Eén tegen eenzaamheid’. Om eenzaamheid tegen te gaan is gekozen om mensen handvatten te geven: dit kun jij doen tegen eenzaamheid. Bijvoorbeeld iemand een berichtje sturen of uitnodigen.  

Drivers

Drivers gaat over de bewuste en onbewuste motivatie, drijfveren en persoonlijke waarden die iemand aanzetten tot actie. Kortom: de intrinsieke motivatie. Als je gedrag probeert te veranderen op basis van extrinsieke motivatie, is het nodig het gedrag te controleren. Goed informatiegedrag is vaak gedrag dat verstandig is maar niet per se fijn én ook niet direct een beloningsprikkel geeft. Het helpt daarom om na te gaan op basis van welke waarden je collega’s of medewerkers kunt aanspreken op gedrag. Het waardenmodel van Schwartz (2012) laat 10 universele waarden zien die daarbij kunnen helpen. In dit model staan bijvoorbeeld waarden als goedheid, traditie, macht, zekerheid, prestatie en zelfsturing.  

Waardenmodel van Schwartz (2012)

Resistance

Resistance gaat over barrières zoals scepsis, traagheid (inertia) of de ervaren moeite van het nieuwe gedrag. De weerstand kan ook met boosheid te maken hebben: jij bepaalt niet wat ik ga doen. Ik vertrouw jou niet. Het irriteert me. Dit type weerstand komt voort uit autonomie. Om verder te komen is het dan eerst nodig de boosheid weg te krijgen.   

Weerstand tegen verandering vanuit scepsis gaat over een behoefte aan zekerheid. Als ik iets anders ga doen, wat is daar dan de uitkomst van? Een voorbeeld is de weerstand in Nederland tegen altijd bereikbaar zijn voordat mobiel bellen de norm werd.  

Bij traagheid is er sprake van behoefte aan energiebehoud. Je wilt wel, maar het is niet belangrijk genoeg. Je kunt je energie maar één keer uitgaven en dat doe je aan wat je het meest belangrijk vindt. Hierbij geldt: old habits die hard.  

Het is bij weerstand tegen verandering bij collega’s of medewerkers belangrijk om te voorzien in de basisbehoefte die ontbreekt: autonomie, zekerheid en/of energiebehoud. Daarnaast is het belangrijk dat de persoon die aanstuurt op gedragsverandering (degene van wie de boodschap komt) expertise en autoriteit heeft in het vakgebied en daardoor geloofwaardig en betrouwbaar overkomt.  

ACDR toepassen in de praktijk

Hoe ziet ACDR er in de praktijk uit? Een goed praktijkvoorbeeld is het realiseren van goed gebruik van het ademluchtmasker door brandweerlieden. Omdat zij het masker niet lang genoeg ophielden was er kans op het inademen van giftige stoffen uit hun pak. Het was nodig het masker op te houden tijdens het 'uitdampen' van de giftige stoffen.  

Eerst werd het doelgedrag (het gewenste gedrag) vastgesteld: brandweerlieden houden na een oefening op een trainingscentrum 3 minuten hun ademluchtmasker op. Per ACDR-element werd gekeken wat het huidige gedrag bepaalt: 

  • Architecture 

    • Sociale norm: trainers geven het verkeerde voorbeeld 

  • Competence 

    • Onduidelijkheid: wanneer uitdampen en hoe lang?  

  • Drivers 

    • Intrinsieke waarde: helpen van anderen 

  • Resistances  
    • Weerstand: fysiek en praktisch ongemak 

    • Scepticisme: wat is het nut van uitdampen? 

    • Inertia: wel willen, niet doen (vergeten)  

Op basis hiervan is een nieuwe routine gecreëerd, waarbij brandweerlieden 3 minuten uitdampen in een speciaal daarvoor bestemde hub. Dat doen zij samen met een buddy wat raakt aan de intrinsieke motivatie om anderen te helpen. Het resultaat? Er wordt aanzienlijk langer uitgedampt. Meer weten over deze specifieke casus? Bekijk dan de presentatie van Behaviour Change Group.  

Meer lezen over gedragsverandering?

Op de pagina Gedragsverandering rondom informatiehuishouding vind je onder andere handig informatiemateriaal, relevante trainingen en tools en inspiratie in de vorm van een podcastserie en blog over gedragsverandering.